Wanneer slavernij ter sprake komt in het publieke debat, verschuift de aandacht vrijwel automatisch naar de Europese koloniale geschiedenis en de trans-Atlantische slavenhandel. Die geschiedenis is zonder twijfel belangrijk: tussen de zestiende en negentiende eeuw werden ongeveer twaalf miljoen Afrikanen naar Amerika verscheept om op plantages te werken. Een zwarte bladzijde in de westerse, christelijke geschiedenis.
Maar deze focus heeft ook een keerzijde. Ze heeft ertoe geleid dat een andere, veel oudere en minstens zo omvangrijke slavernijgeschiedenis vaak buiten beeld blijft: de slavernij in de islamitische wereld.
In zijn boek Abd beschrijft historicus Justin Marozzi een geschiedenis die meer dan dertien eeuwen beslaat. Vanaf de tijd van Muhammad tot ver in de moderne tijd werden miljoenen mensen verhandeld in slavenmarkten van Marokko tot India.
Deze geschiedenis roept een aantal ongemakkelijke vragen op. Hoe groot was de islamitische slavenhandel werkelijk? Hoe verhoudt zij zich tot de trans-Atlantische slavenhandel? En waarom wordt dit onderwerp zo weinig besproken?
Slavernij in de tijd van Mohammed
In de zevende eeuw was slavernij in vrijwel alle beschavingen aanwezig. Zowel het Byzantijnse rijk als het Perzische rijk kende uitgebreide slavensystemen. Ook op het Arabische schiereiland waren slaven een bekend verschijnsel.
De islam schafte slavernij niet af. In plaats daarvan werd het systeem gereguleerd en religieus gelegitimeerd.
De Koran bevat meerdere passages waarin slavernij wordt erkend. Zo wordt het houden van slaven en concubines toegestaan, mits zij rechtmatig zijn verkregen. Ook wordt het vrijlaten van slaven aangemoedigd als een goede daad, bijvoorbeeld als vorm van boetedoening.
Islamitische juristen ontwikkelden later een uitgebreid juridisch systeem rond slavernij. In de klassieke islamitische wet gold bijvoorbeeld:
- Moslims mochten geen andere moslims tot slaaf maken
- Niet-moslims konden wel tot slaaf worden gemaakt, vooral na oorlog
- Slaven konden soms worden vrijgekocht of vrijgelaten
Dit betekende dat slavernij nauw verbonden bleef met oorlog, verovering en handel.
Naar schatting bezat Mohammed gedurende zijn leven zeventig slaven, meestal van Koptische, Syrische, Perzische en Ethiopische origine. Veelal met een christelijke achtergrond.
Een slavenhandel van dertien eeuwen
Volgens veel historici was de islamitische slavenhandel een van de langst durende slavensystemen uit de wereldgeschiedenis.
Terwijl de trans-Atlantische slavenhandel ongeveer vier eeuwen duurde (ca. 1500–1900), begon de islamitische slavenhandel al in de zevende eeuw en duurde zij tot ver in de twintigste eeuw. In een aantal islamitische landen bestaat nog steeds een vorm van slavernij.
Gedurende deze lange periode ontstonden verschillende handelsroutes:
- De trans-Sahara route
Miljoenen Afrikanen werden vanuit West-Afrika naar Noord-Afrika vervoerd via karavanen door de Sahara. De reis kon maanden duren en was extreem zwaar.
- De Indische Oceaan route
Slaven uit Oost-Afrika werden verscheept naar Arabische havens zoals Muscat, Basra en Jeddah.
- De Kaukasus en Centraal-Azië
Slaven uit gebieden als Georgië, Armenië en het oostelijke deel van het Byzantijnse Rijk (het tegenwoordige Turkije) werden vaak verkocht aan islamitische elites. Als gevolg van de Armeense genocide in 1915, waar ongeveer 1 miljoen Armeniërs werden vermoord, werden veel Armeense vrouwen en meisjes als slaaf verkocht.
- De Middellandse Zee
Duizenden Europeanen werden gevangen genomen door Noord-Afrikaanse piraten en verkocht op slavenmarkten.
Hoeveel mensen werden tot slaaf gemaakt?
Exacte cijfers zijn moeilijk vast te stellen, maar veel historici schatten dat tussen de 10 en 20 miljoen Afrikanen via islamitische handelsroutes werden verhandeld.
Andere schattingen gaan nog hoger wanneer men alle regio’s meerekent.
Ter vergelijking:
- Trans-Atlantische slavenhandel: ongeveer 12 miljoen mensen
- Islamitische slavenhandel: mogelijk tientallen miljoenen over 1300 jaar
Het verschil zit vooral in tijdspanne en verspreiding. De Atlantische handel was geconcentreerd in enkele eeuwen en werd nauwkeurig gedocumenteerd. De islamitische handel vond verspreid plaats over meer dan een millennium.
Afrikaanse slaven: een andere maar vaak even harde realiteit
Een belangrijk verschil tussen beide slavensystemen is de aard van het werk.
In Amerika werkten slaven vooral op plantages voor suiker, katoen en tabak. In de islamitische wereld waren de rollen van slaven diverser:
- Huishoudelijk personeel
- Concubines (seksslaven)
- Soldaten (kinderen werden ontvoerd, gedwongen bekeerd tot de islam en moesten vervolgens gehersenspoeld tegen hun eigen volk vechten)
- Ambtenaren
- Eunuchen (gecastreerde mannen) in paleizen
Een bijzonder wrede praktijk was castratie. Veel mannelijke slaven werden gecastreerd om als eunuch te dienen in paleizen of harems. De operatie was gevaarlijk en velen stierven eraan. Er zouden jaarlijks 35.000 Afrikaanse jongetjes om het leven komen om jaarlijkse 3.800 eunuchen te kunnen leveren aan islamitische vorsten.
Een opmerkelijk feit is dat eunuchen tot in de jaren 70 de bewakers waren van de meest heilige plaatsen in islam, de moskeeën in Mekka en Medina.
Europese slaven in de islamitische wereld
Slavernij in islamitische rijken trof niet alleen Afrikanen. Tussen de zestiende en achttiende eeuw werden naar schatting één tot anderhalf miljoen Europeanen gevangen genomen door Barbarijse zeerovers uit Noord-Afrika.
Deze piraten opereerden vanuit steden als:
- Algiers
- Tunis
- Tripoli
Kustdorpen in Italië, Spanje en zelfs Ierland werden geplunderd. De gevangenen werden verkocht op slavenmarkten of moesten losgeld betalen. Sommige gevangenen brachten decennia door in slavernij voordat zij werden vrijgekocht.
Meer slaven dan in de christelijke wereld?
Een opvallende conclusie van verschillende historici is dat slavernij in islamitische rijken structureel langer bleef bestaan dan in christelijk Europa.
In Europa begon slavernij al in de middeleeuwen grotendeels te verdwijnen. Zij werd vervangen door lijfeigenschap, een systeem dat weliswaar ook onderdrukkend was, maar juridisch verschilde van slavernij.
In veel islamitische rijken bleef slavernij daarentegen een normaal onderdeel van de economie en samenleving. De grote islamitische rijken – zoals het Abbasidische kalifaat en het Ottomaanse Rijk – maakten uitgebreid gebruik van slavenarbeid.
Pas onder druk van Europese machten en internationale verdragen begonnen veel islamitische staten slavernij officieel af te schaffen in de negentiende en twintigste eeuw.
Is slavernij volgens de islam verboden?
Omdat slavernij al bestond in de tijd van Mohammed, werd het niet afgeschaft maar gereguleerd. Religieuze teksten bevatten regels over:
- Het behandelen van slaven
- Het vrijlaten van slaven
- Het nemen van concubines (Koran 23:6)
Dit creëerde een theologisch dilemma voor latere generaties. Als slavernij in religieuze teksten wordt toegestaan, kan het dan volledig verboden worden? In de moderne tijd hebben veel islamitische geleerden geprobeerd een oplossing te formuleren. Maar de Koran zelf is duidelijk, slavernij hoort bij de mensheid. In Koran 16:75 en 30:28 wordt dit duidelijk geleerd. Moslims zullen altijd gediend worden door slavernij, zo is het bedoeld.
Het enige dat expliciet verboden is, is om medemoslims tot slaaf te maken. Overigens gebeurde dit wel veelvuldig. Arabische moslims zien zichzelf vaak als superieur aan Afrikaanse moslims en dat is terug te zien in de geschiedenis van slavernij. De eerste groep had vaak geen moeite mee om de laatste tot slaaf te maken, ook al mocht dit eigenlijk niet.
Seks slaven
De beelden van Yazidi meisjes in Syrië en Irak die worden verhandeld als seks slaven zullen bij veel mensen nog op het netvlies staan. Hoe schokkend het ook voor ons is, het is compleet in lijn met de Koran. Veel van wat in de Koran over slavernij over slavernij wordt gezegd heeft te maken met seks.
En dwingt jullie slavinnen in jullie wereldse begeerte niet tot onkuisheid, als zij eerbaar wensen te blijven. Maar als iemand hen dwingt, dan zal Allah voor hen vergevingsgezind en barmhartig zijn. (Koran 24:33)
De Koran keurt het goed dat een man seks mag hebben met zijn vrouwelijke slaaf. Of een vrouw dat ook mag met een mannelijke slaaf? Daar zegt de Koran niets over en het antwoord van islamitische geleerden is altijd een duidelijk ‘nee’ geweest.
Seks speelt ook een hele grote rol in de islamitische hemel. Het is een ontzettend belangrijk onderwerp voor de Koran.
Waarom deze geschiedenis zo weinig bekend is
De relatieve onbekendheid van deze geschiedenis heeft verschillende oorzaken.
Ten eerste zijn er minder gedetailleerde archieven dan voor de trans-Atlantische slavenhandel.
Ten tweede past het onderwerp niet altijd goed in hedendaagse politieke narratieven, waarin slavernij vaak wordt gepresenteerd als een exclusief Europees of westers probleem.
Ten derde wordt het bestaan van deze slavernij grotendeels ontkent door moslims zelf. Waar christenen grotendeels ruimschoots toegeven dat slavernij een zwarte bladzijde is in de geschiedenis is van de mensheid en slavernij in grote delen van de wereld door de inzet van christenen is afgeschaft, daar blijven veel moslims stil. De ontkenning dat deze grootschalige vorm van slavernij heeft plaatsgevonden is ontzettend pijnlijk voor de nazaten van de islamitische slavernij.
Slavernij en islamitische terreurgroepen in onze tijd
Vanaf de zevende eeuw tot ver in de moderne tijd maakten islamitische rijken gebruik van slavenarbeid op grote schaal. Miljoenen Afrikanen, Europeanen en Aziaten werden verhandeld via handelsroutes die zich uitstrekten van de Atlantische Oceaan tot de Indische Oceaan.
Wanneer hedendaagse islamitische terreurgroepen slavernij opnieuw invoeren denken veel moderne mensen dat ze iets doen dat tegen de islam ingaat. Helaas is dat niet het geval, ze keren terug naar de tijd van Mohammed. Voor moslims de gouden tijd van islam. Toen de terreurorganisatie Islamitische Staat in Irak en Syrië gebieden veroverde, herstelde zij openlijk een systeem van slavernij, vooral gericht tegen religieuze minderheden zoals de Yazidis. Vrouwen en meisjes werden gevangen genomen, verkocht op markten en als seks slaven verdeeld onder strijders. In hun propaganda en religieuze rechtvaardiging verwees ISIS expliciet naar praktijken uit de vroege islamitische geschiedenis, inclusief regels over oorlogsbuit en slavernij die teruggingen tot de tijd van Muhammad. Zij zagen dit als een herstel van een oude religieuze praktijk die volgens hen in de moderne islamitische wereld ten onrechte was afgeschaft. Critici stellen daarom dat ISIS niet zozeer een volledig afwijkende interpretatie introduceerde, maar elementen uit de klassieke islamitische wet letterlijk probeerde toe te passen in een moderne context. Het waren immers de westerse, christelijke landen die islamitische landen er min of meer toe dwongen om slavernij af te schaffen. Het is in die zin wezensvreemd aan de islam.
